Aangeleerd slachtofferschap: Wat kleuters ons vertellen over high performance
Tijdens een vroege ochtendwandeling met mijn hond Evy passeerde ik een speelpleintje. Een vader was er buiten met zijn twee zonen, naar schatting vier en twee jaar oud. De oudste klom enthousiast langs de glijbaan omhoog, gleed met vaart naar beneden en botste pardoes tegen zijn broertje aan die onderaan in het zand zat te spelen.
“Botsing!” gilde de oudste vrolijk.
Er was objectief niks aan de hand. Geen schrammetje, geen pijn, geen traan. Totdat de vader bezorgd naar voren stapte, het kind bij de schouders pakte en vroeg: “Oei, doet dat geen pijn?”
Exact Pip-vijf seconden later schreeuwde de oudste het uit. Het kind dat zélf de botsing had gecreëerd en aanvankelijk lachte, zette een gigantische keel op. De reactie was helder: er was geen pijn, maar de bezorgde vraag van de vader activeerde direct de slachtoffer-reflex. De vader had zojuist eigenhandig het drama geproduceerd.
De bedrijfsvariant van de overbezorgde vader
In bedrijven zie ik exact hetzelfde mechanisme spelen. We ontmoeten met regelmaat CEO’s en founders met een acute, diepgewortelde nood aan controle. Het zijn leiders die op papier beweren dat ze delegeren, maar in de praktijk eisen dat elke strategische beslissing, elke cruciale offerte en elke belangrijke e-mail eerst nog even langs hun bureau passeert.
Die constante, dwangmatige drang naar controle is de exacte zakelijke variant van de vraag: “Oei, doet dat geen pijn?”
Wat gebeurt er als je een managementteam constant op deze manier benadert? Je conditioneert hen tot aangeleerde hulpeloosheid. Je maakt onbewust kleuters van je hoogopgeleide professionals. Het team leert namelijk razendsnel dat eigen initiatief, kritisch denken of het nemen van ownership een onnodig risico met zich meebrengt. De baas controleert, corrigeert of doet het achteraf toch wel dunnetjes over.
Dus stopt het MT met het nemen van beslissingen. Ze passen hun gedrag aan en reageren wenselijk op jouw gebrek aan vertrouwen: ze leggen de verantwoordelijkheid, de knopen en de slapeloze nachten keurig terug bij jou op het bord.
Het onvermijdelijke resultaat van je eigen systeem
En dat is het moment waarop het organisatorische drama escaleert. Het managementteam moddert aan, twijfelt bij de kleinste operationele hapering en weigert het mandaat op te pakken. Omdat de slagkracht onderin de operatie ontbreekt, moet de CEO vervolgens drie shiften draaien om alle brandjes handmatig te blussen. Je bent overdag bezig met het rechttrekken van miscommunicaties en het opvangen van operationele frictie, om pas na de reguliere uren aan je werkelijke kerntaken toe te komen.
De leider wordt een slaaf van zijn eigen onderneming.
De harde realiteit is dat je op dat moment niet het slachtoffer bent van een “passief team”. De schuld doorschuiven naar de markt of de mentaliteit van je mensen is een comfortabele vluchtstrook. Je bent het slachtoffer van je eigen onbewuste angstreflex. Je hebt door je eigen handelen de stroopwolk gecreëerd waarin de organisatie nu verzand is. Zolang de top functioneert als de overbezorgde vader, zal het systeem zich gedragen als een afhankelijke kleuter.
De mechanica van ownership
High performance is geen psychologisch traject waarin we je team via zachte managementcursussen moeten leren om assertiever of proactiever te worden. Het is pure mechanica van oorzaak en gevolg. Als jij stopt met het overnemen van de verantwoordelijkheid, nodig je de organisatie-architectuur uit om volwassen te worden.
Dit vraagt om een scherpe, structurele scheiding binnen de patronen van je onderneming. Het betekent dat je bewust ruimte laat voor het operationele proces en de uitvoering door de teams. Maar tegelijkertijd stuur je onwrikbaar en binair op het resultaat. De filter aan de voordeur is helder: het resultaat is er, of het is er niet. Er is geen tussenweg, geen ruimte voor polderen en geen plaats voor excuses die de structuur vervuilen.
Draai het of keer het zoals je wil. Het is volkomen binair: ofwel bouw je een architectuur van 100% ownership, ofwel subsidieer je je eigen drama.
Zit jij als CEO vanavond ook weer tot laat beslissingen goed te keuren die je MT eigenlijk zelfstandig had moeten nemen? Dan lekt er trust in je systeem en gijzel je je eigen operational speed. Wanneer u klaar bent om deze vicieuze cirkel te doorbreken och de exacte weeffouten in uw organisatie-architectuur mechanisch wilt saneren, start de eerste stap bij een binaire diagnose van uw huidige werking op janvanhees.be/#gesprek?utm_source=substack&utm_medium=article&utm_campaign=slachtoffer01
.